Bir veli sabah çocuğu uyanmadan evden çıkıyor olabilir. Bir başkası okul çıkışına yetişemediği için çocuğu büyükanne, büyükbaba veya bakıcı alabilir. Vardiyalı çalışan bir ebeveyn haftanın bazı günlerinde kahvaltıyı paylaşırken bazı günlerinde yalnızca uyku öncesinde çocuğuyla buluşabilir. Okulun düzenlediği etkinliğe katılamamak veya öğretmeni kapıda görememek, zamanla “Çocuğumun okul hayatının dışında mı kalıyorum?” sorusunu doğurabilir.

Bu soru çoğu zaman ilgisizliğin değil, yetişememe duygusunun içinden gelir. Ancak ebeveyn katılımını okul kapısında görünmek, her etkinliğe gitmek veya gün boyunca çok sayıda mesaj almak üzerinden tanımlamak gerçekçi değildir. Çalışan ebeveynler ve anaokulu ilişkisini değerlendirirken belirleyici olan, okulda geçirilen dakika sayısından çok çocuğun deneyimine düzenli biçimde temas edebilmek ve ihtiyaç duyulan bilgiyi okul ile paylaşabilmektir.

Okul sürecine dahil olmak ne anlama gelir?

Anaokulu sürecine dahil olmak, çocuğun yaptığı her etkinliği bilmek veya okulda yaşadığı her güçlüğü onun adına çözmek değildir. Daha işlevsel bir katılım şu alanlardan oluşur:

• Çocuğun okul gününü taşıyan temel düzeni bilmek,
• Sağlık, uyku ve aile yaşamındaki önemli değişiklikleri okulla paylaşmak,
• Öğretmenin gözlemlerini belirli aralıklarla dinlemek,
• Çocuğa okul deneyimini anlatabileceği baskısız bir alan açmak,
• Gerektiğinde okul ile ortak bir plan oluşturmak,
• Çocuğun öğretmeni ve diğer bakım verenleriyle kurduğu ilişkiye güvenebilmek.

Head Start aile katılımını, aile ve eğitimcilerin olumlu ve hedefe dönük ilişkiler kurduğu ortak bir süreç olarak tanımlar. NAEYC de ailelerin birbirinden farklı koşullarını gözeten çeşitli katılım yollarının açık tutulmasını önerir. Buna göre katılımın tek geçerli biçimi, ebeveynin mesai saatleri içinde okulda bulunması olamaz.

Çocuğu okula kimin bıraktığı bağın ölçüsü değildir

Bazı ebeveynler çocuğunu her sabah kendisi bırakabilir, bazıları ise bunu iş saatleri nedeniyle yapamaz. Çocuk bir servisle, aile yakınıyla veya bakım verenle okula gidiyor olabilir. Bu düzenin çocuğun ebeveyniyle bağını zayıflattığı sonucuna tek başına varılamaz.

Burada önemli olan, geçişin öngörülebilir ve güvenli olmasıdır. Çocuk o gün kendisini kimin götüreceğini, okuldan kimin alacağını ve ebeveyniyle ne zaman yeniden buluşacağını mümkün olduğunca bilmelidir. Program değiştiğinde yaşına uygun, kısa ve doğru bilgi verilmelidir:

“Bugün seni anneannen okula götürecek. Ben işten sonra eve geleceğim ve akşam yemeğinde buluşacağız.”

“Bu akşam nöbetteyim. Seni baban alacak. Yarın sabah kahvaltıyı birlikte yapacağız.”

Çocuğun anlayamayacağı saat ifadeleri yerine gün içindeki somut bir olay kullanılabilir. Verilen sözün yerine getirilemeyeceği biliniyorsa “Kesin yetişeceğim” demek yerine doğru planı anlatmak güven açısından daha değerlidir.

Her okul etkinliğine katılamamak çocuğu hayal kırıklığına uğratır mı?

Çocuk, ebeveyninin bir gösteriye, atölyeye veya sınıf buluşmasına gelmesini isteyebilir. Ebeveyn katılamadığında üzülmesi de mümkündür. Bu duyguyu hemen ortadan kaldırmak veya “Ben senin için çalışıyorum” diyerek çocuğu yetişkin sorumluluklarıyla karşı karşıya bırakmak gerekmez.

Şöyle bir açıklama yeterli olabilir:

“O gün okuluna gelemeyeceğim. Bunun seni üzdüğünü görüyorum. Öğretmeninden yaptığınız çalışmayı öğrenmek ve akşam senin anlatmanı dinlemek istiyorum.”

Amaç çocuğu, üzülmemesi gerektiğine ikna etmek değildir. Ebeveynin gelemeyeceği gerçeği ile ilişkinin devam ettiği bilgisini birlikte taşımaktır.

Okulun da aile katılımını yalnızca hafta içi belirli bir saatte fiziksel olarak bulunmakla ölçmemesi gerekir. Önceden tarih bildirmek, bazı etkinlikler için farklı saat seçenekleri sunmak, önemli paylaşımları yazılı olarak iletmek veya dönemsel çevrim içi görüşme olanağı oluşturmak daha fazla ailenin sürece katılmasını sağlar. Her uygulama her kurum için mümkün olmayabilir; fakat tek bir aile düzenini “ilgili ebeveynlik” ölçütü yapmak kapsayıcı değildir.

Kısa zaman gerçekten yeterli olabilir mi?

“Kaliteli zaman” ifadesi bazen uzun süre birlikte olamamanın kolay bir tesellisi gibi kullanılabilir. Çocukların elbette düzenli bakıma, ulaşılabilir yetişkinlere ve birlikte geçirilen zamana ihtiyacı vardır. Bununla birlikte ilişkinin gücü, her akşam özel bir etkinlik planlamakla ölçülmez. Çocuğun işaretini fark eden ve ona karşılık veren kısa karşılaşmalar da önemlidir.

Harvard Çocuk Gelişimi Merkezi, çocuk ile bakım veren arasındaki dikkatli ve karşılıklı etkileşimlerin gelişimi desteklediğini belirtir. Bu etkileşimler ayrı bir “gelişim çalışması” gerektirmez. Çocuk çantasından bir taş çıkardığında ona bakmak, neden seçtiğini dinlemek ve verdiği cevaba karşılık vermek de karşılıklı bir ilişki anıdır.

İş günlerinde sürdürülebilecek küçük temaslar şunlar olabilir:

• Sabah iki dakikalık sabit bir vedalaşma,
• Eve gelince telefonsuz kısa bir karşılama,
• Akşam yemeğinde günün tek bir anını paylaşma,
• Birlikte çantayı hazırlama,
• Yatmadan önce aynı kısa kitabı okuma,
• Ertesi gün kimin götüreceğini ve alacağını konuşma.

Bu anların her gün kusursuz uygulanması gerekmez. Bir rutinin değeri, sosyal medyada paylaşılacak kadar yaratıcı olmasından değil; çocuk için tanıdık ve tekrar edilebilir olmasından gelir.

“Bugün okulda ne yaptın?” yerine ne sorulabilir?

Çalışan ebeveyn bazen kaçırdığı saatleri tek konuşmada telafi etmeye çalışır. Çocuk okuldan gelir gelmez peş peşe sorularla karşılaşabilir: “Ne yedin, kimle oynadın, öğretmenin ne dedi, ağladın mı?” Bu sorular ilgi içerir; fakat yorgun bir çocuk için sorgu gibi hissedilebilir.

Çocuk önce yemek yemek, hareket etmek, sarılmak veya sessiz kalmak isteyebilir. Konuşmaya alan açmak için daha dar ve açık sorular kullanılabilir:

• “Bugün aklında kalan bir şey var mı?”
• “Günün en kolay ve en zor anı hangisiydi?”
• “Bugün seni güldüren bir şey oldu mu?”
• “Oyunun devam etseydi sonra ne olurdu?”

Çocuk cevap vermiyorsa okul hayatıyla ilgilenmediğiniz sonucu çıkmaz. Bazı çocuklar anlatmak yerine oyunlarında bir parçayı yeniden kurar veya ertesi gün kendiliğinden konuşur. Sessizliği hemen doldurmamak da ilişkiye dahil olmanın bir biçimidir.

Öğretmenle iletişim nasıl sürdürülebilir?

Çocuğu okula başka biri bırakıp aldığında ebeveyn öğretmenle karşılaşmayabilir. Bu durumda bilgi akışını teslimi yapan kişinin hafızasına bırakmak yerine okulun belirlediği ana iletişim kanalı kullanılmalıdır.

Aile ve okul şu noktaları önceden netleştirebilir:

1. Günlük kısa bilgiler hangi kanaldan paylaşılacak?
2. Acil durumda önce kim aranacak?
3. Çocuğu almaya yetkili kişiler kimler?
4. Öğretmenle planlı görüşmeler hangi aralıkta yapılacak?
5. Ailedeki önemli bir değişiklik kime bildirilecek?

Her gün ayrıntılı rapor istemek çoğu zaman gerekli değildir. Dönemsel olarak birkaç somut soru sormak daha anlamlı bilgi üretir:

• “Bir ihtiyacı olduğunda yetişkine nasıl ulaşıyor?”
• “Serbest oyunda nelere yöneliyor?”
• “Son haftalarda ilişkilerinde veya katılımında ne değişti?”
• “Evden bilmeniz gereken bir gözlemimiz var mı?”
• “Evde desteklememiz gereken bir alan görüyor musunuz?”

İletişim için konu birikmesini beklemek de doğru değildir. Çocuğun uykusu, sağlığı, aile düzeni veya davranışında okul gününü etkileyebilecek önemli bir değişiklik varsa kısa ve zamanında paylaşılmalıdır. Bunun nasıl yapılabileceğini anaokulunda veli–öğretmen iletişimi yazımızda ayrıntılı biçimde ele alıyoruz.

Çocuğu başka bir bakım veren alıyorsa nelere dikkat edilmeli?

Büyükanne, büyükbaba, bakıcı veya aile dostu çocuğun günlük yaşamında güvenilir ve önemli bir yetişkin olabilir. Bu kişinin okula dahil olması ebeveynin yerini aldığı anlamına gelmez. Ancak roller belirsiz bırakıldığında bilgi kaybolabilir veya çocuğun yanında çelişkili mesajlar verilebilir.

İşlevsel bir düzen için:

• Okulun teslim yetkisi yazılı olarak tanımlanmalı,
• Sağlık ve güvenlik bilgisinin doğrudan ebeveyne ulaşacağı kanal belirlenmeli,
• Bakım veren, çocuğun yanında öğretmenle mahrem konuları konuşmamalı,
• Ev ve okul kararlarının sorumluluğu çocuğa aktarılmamalı,
• Ebeveyn çocuğu “Anneannen ne söyledi?” diye haber kaynağı olarak kullanmamalıdır.

Teslimi yapan kişi kısa günlük bilgiyi iletebilir. Gelişimsel değerlendirme, kurumla yaşanan anlaşmazlık veya sağlık planı gibi konular ise sorumlu yetişkinlerle doğrudan görüşülmelidir.

Vardiyalı ve değişken saatlerle çalışan aileler ne yapabilir?

Her ailenin haftası pazartesiden cumaya aynı biçimde ilerlemez. Sağlık çalışanları, güvenlik görevlileri, hizmet sektörü çalışanları ve sık seyahat eden ebeveynler farklı saatlerde evde olabilir. Amerikan Pediatri Akademisi, değişken vardiyaların aile ritmini kurmayı zorlaştırabileceğini belirtir.

Bu durumda amaç her gün aynı saatte birlikte olmak değil, değişen programı çocuk için anlaşılır hâle getirmektir. Haftalık basit bir görsel plan hazırlanabilir. Çocuğun fotoğrafı veya sembollerle “Bugün kim götürüyor?”, “Kim alıyor?”, “Ne zaman buluşacağız?” soruları görünür kılınabilir.

Ebeveynin uygun olduğu saat alışılmışın dışında olabilir. Akşam yerine sabah kahvaltısı, hafta içi yerine hafta sonu yürüyüşü veya uyku öncesi yerine okul hazırlığı ortak ritüele dönüşebilir. Burada önemli olan, çocuğun ilişkiyi yalnızca ebeveynin işe gitmediği istisnai günlerde yaşamamasıdır.

Çalışan ebeveynin suçluluğu çocuğa nasıl yansıyabilir?

Suçluluk her zaman açıkça söylenmez. Bazen okuldan sonra bütün sınırların kaldırılması, her isteğin karşılanması veya ayrılık anının gereğinden fazla uzatılması biçiminde görünür. Ebeveyn, gün içinde yanında olamadığı için akşam “hayır” demeye hakkı olmadığını hissedebilir.

Çocuk ise yakınlık kadar öngörülebilir sınırlara da ihtiyaç duyar. İşten geç gelen bir ebeveyn çocuğunu özleyebilir ve yine de uyku saatini koruyabilir:

“Ben de seninle daha uzun kalmak istiyorum. Şimdi uyku zamanı. Kitabımızı okuyup vedalaşacağız.”

Bu cümle yakınlığı reddetmez ve sınırı belirsizleştirmez. Ebeveynin her yokluğunu hediye, ekran veya ayrıcalıkla telafi etmeye çalışması kısa süreli rahatlama sağlayabilir; fakat çocuğun okul gününden eve geçişini daha öngörülebilir kılmaz.

Suçluluk yoğun ve sürekli hâle gelmişse bunu “daha çok çaba göstermeliyim” mesajına çevirmek yerine aile düzeninin gerçekten taşıyamadığı noktaları belirlemek gerekir. Ulaşım, iş bölümü, uyku saatleri veya bakım desteği gibi yapısal konular yeniden düzenlenebilir. Her güçlük ebeveynin duygusal yetersizliğinden kaynaklanmaz.

Evde okulun bir kopyasını kurmak gerekir mi?

Çalışan ebeveyn, okulda kaçırdığı gelişimi evde etkinliklerle tamamlaması gerektiğini düşünebilir. Akşam saatleri çalışma kâğıtları, planlı sanat etkinlikleri veya öğrenme hedefleriyle doldurulabilir. Oysa çocuk tam bir okul gününün ardından dinlenmeye, serbest oyuna ve ailesiyle gündelik yaşama katılmaya ihtiyaç duyabilir.

Evde bağ kurmak için öğretmen rolüne geçmek gerekmez. Birlikte yemek hazırlamak, çamaşırları ayırmak, masayı kurmak, markete yürümek veya çocuğun başlattığı oyuna kısa süre katılmak yeterli ve gerçek deneyimlerdir. Amaç okul programını tekrar etmek değil, çocuğun aile yaşamındaki yerini korumaktır.

Öğretmen belirli bir konuda ev desteği öneriyorsa bunun süresi, amacı ve çocuğun istekliliği birlikte değerlendirilmelidir. “Evde daha çok çalıştırın” gibi belirsiz bir öneri yerine gündelik yaşama eklenebilecek küçük ve somut bir yaklaşım istenebilir.

Çalışan ebeveynler için gerçekçi bir haftalık katılım planı

Her aile kendi koşullarına göre aşağıdaki çerçeveden birkaç madde seçebilir. Tamamının yapılması gerekmez.

Bu çizelge yeni bir ebeveynlik performans listesine dönüştürülmemelidir. Bazı haftalar iş, hastalık veya aile sorumlulukları nedeniyle düzen bozulabilir. Ertesi gün ilişkiye yeniden dönülebilir.

Okul çalışan aileleri nasıl destekleyebilir?

Sorumluluğun tamamı aileye bırakılamaz. Okul, çalışan ebeveynlerin sürece erişebilmesi için iletişim ve etkinlik düzenini gözden geçirmelidir:

• Takvimleri mümkün olduğunca önceden paylaşmak,
• Acil bilgi ile genel duyuruyu ayırmak,
• Planlı görüşmelerde makul saat alternatifleri sunmak,
• Katılamayan aileyi çocuğun yanında suçluluk hissettirecek biçimde anmamak,
• Önemli gelişim bilgisini yalnızca kapıda karşılaşılan yetişkine bırakmamak,
• Farklı aile yapılarını ve bakım verenleri saygılı bir dille kapsamak,
• Katılımı hediye hazırlamak veya etkinliğe gelmekle sınırlamamak.

“Annen neden gelmedi?” yerine “Bugün seni okulda biz karşıladık; ailene çalışmanızı anlatabilirsin” denebilir. Okulun dili, çocuğa ailesinin eksik olduğu mesajını vermemelidir.

Nova’da çalışan ailelerle iş birliği

Nova’da ebeveyn katılımını, ailenin gün boyunca okulda bulunması veya her etkinliğe gelmesi üzerinden değerlendirmiyoruz. Ailenin çalışma düzenini, çocuğu bırakıp alan kişileri ve ulaşılabilir olduğu saatleri bilmek; sürdürülebilir bir iletişim planı kurmamıza yardımcı olur.

Günlük bilgilendirmede çocuğun yemek ve uyku durumunun yanında oyuna katılımı, ilişkileri ve ihtiyaçları üzerine anlamlı gözlemleri paylaşmayı önemsiyoruz. Gerektiğinde planlı görüşmelerle aile ve okulun gözlemlerini bir araya getiriyoruz. Böylece çalışan ebeveynler ve anaokulu arasında kurulan bağ, rastlantısal kapı karşılaşmalarına bağlı kalmıyor.

Nova’nın günlük akışını ve aile iş birliği yaklaşımını Bahçeşehir Anaokulu sayfasından inceleyebilir, çalışma düzeninize ve çocuğunuzun ihtiyaçlarına uygun programı konuşmak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Sonuç: Katılım görünürlükten daha fazlasıdır

Çalışan ebeveynler ve anaokulu ilişkisi, ebeveynin kaç etkinliğe katıldığıyla ölçülemez. Çocuğun kim tarafından alındığını bilmesi, aile ile okul arasında güvenilir bilgi akışının kurulması, kısa karşılaşmalarda gerçekten dinlenmesi ve önemli kararlarda ebeveynin yer alması daha anlamlı ölçütlerdir.

Çocuğun uzun ve kusursuz etkinliklerden önce öngörülebilir ilişkilere ihtiyacı vardır. Ebeveyn her sabah kapıda bulunamayabilir; yine de okul gününün nasıl geçtiğini merak edebilir, öğretmenle ortak düşünebilir ve çocuğuyla kendi yaşamlarına uyan bağ anları kurabilir. Dahil olmak, her yerde olmak değildir. Çocuğun deneyimine düzenli ve ulaşılabilir bir yerden eşlik edebilmektir.

Sık sorulan sorular

Çocuğumu her gün başka biri okuldan alırsa olumsuz etkilenir mi?

Teslim alan kişiler çocuk için tanıdık ve okul tarafından yetkilendirilmişse, program önceden biliniyor ve değişiklikler çocuğa açıklanıyorsa farklı yetişkinlerin alması tek başına sorun değildir. Belirsiz ve son dakika değişen düzenler bazı çocukları zorlayabilir.

Okul etkinliğine katılamadığımda çocuğuma ne söylemeliyim?

Gelemeyeceğinizi önceden ve açıkça söyleyin. Üzüntüsünü küçümsemeyin; başka bir ebeveynin katılacağını ancak kesin biliyorsanız belirtin. Sonrasında çalışmasını dinlemek veya görmek için gerçekçi bir zaman belirleyebilirsiniz.

İşten geç geldiğimde çocuğumla ne kadar zaman geçirmeliyim?

Her aile için geçerli bir dakika sayısı yoktur. Çocuğun uyku ve bakım düzenini bozmadan, kısa fakat dikkatin bölünmediği tekrar edilebilir bir temas anı oluşturmak uzun ve düzensiz telafi etkinliklerinden daha sürdürülebilir olabilir.

Öğretmenle hiç karşılaşamıyorsam çocuğumun gelişimini nasıl takip ederim?

Okulun resmi iletişim kanalını ve planlı görüşme düzenini öğrenin. Günlük ayrıntıların tamamı yerine çocuğun oyun, ilişki, ihtiyaç bildirme ve zaman içindeki gelişimine ilişkin dönemsel somut gözlemler isteyin.

Çocuğuma çalışmak zorunda olduğumu söylemek doğru mu?

Çalışmayı saklamak gerekmez. Ancak çocuğun üzüntüsüne “Senin için çalışıyorum, üzülmemelisin” diye karşılık vermek onu yetişkin kararından sorumlu hissettirebilir. Yaşına uygun ve sade bilgi vermek yeterlidir.

İşten döndüğümde sınır koymak çocuğumla ilişkimi bozar mı?

Yakınlık ile sınır birbirine karşıt değildir. Çocuğu özlediğinizi söyleyebilir, temas kurabilir ve aynı zamanda uyku, ekran veya yemek düzenini koruyabilirsiniz. Suçluluk nedeniyle sınırların sürekli değişmesi çocuğun öngörülebilirliğini azaltabilir.

Kaynaklar:

• Head Start, Family Engagement
• NAEYC, Recommendations for Early Childhood Educators
• Harvard Center on the Developing Child, Serve and Return
• HealthyChildren.org, The Importance of Family Routines
• HealthyChildren.org, Challenges and Benefits of Shift Work for Families